fbpx

Jakie kompetencje powinien posiadać współczesny nauczyciel?

Ciągłe zmiany w systemie edukacji, reformy, dynamiczny rozwój i coraz szerszy dostęp do technologii informacyjnych wymagają stałego dokształcania i poszerzania kompetencji zawodowych nauczyciela. Nabycie odpowiednich kompetencji nauczycielskich pozwala we właściwy sposób poprowadzić proces kształcenia, dlatego żywe jest wciąż pytanie jakie kompetencje powinien posiadać współczesny nauczyciel.


Definicja słowa kompetencja



Rozważania o kompetencjach nauczycielskich warto rozpocząć od zdefiniowania słowa kompetencja. Słowo to pochodzi od łacińskiego „competentia”, co oznacza posiadanie wiedzy umożliwiające wydawanie sądu, wypowiadanie rzetelnego zdania na jakiś temat, zakres zagadnień, o których dana osoba może wypowiadać się, gdyż posiada odpowiedni zakres wiedzy i doświadczenia. Kompetentnym jest więc człowiek, który do określonych działań ma odpowiednie przygotowanie
.

W literaturze przedmiotu dotyczącej określenia definicji kompetencji badacze najczęściej zwracają uwagę na to, że kompetencje to: efekt ciągłego samorozwoju, połączenie wiedzy z danego zakresu, umiejętności, postaw oraz cech osobowości.

Kompetencje związane z zawodem nauczyciela należy rozpatrywać jako zakres uprawnień do wykonywania zawodu, kwalifikacje, określone umiejętności, a także postawy. Z pedagogicznego i psychologicznego punktu widzenia kompetencje współczesnego nauczyciela wiążą się ściśle z cechami osobowości, stylami poznawczymi, samoświadomością i samooceną, jak również procesami psychicznymi i postawami.


Kompetencje współczesnego nauczyciela wg W. Strykowskiego



Za najbardziej trafnie sklasyfikowane kompetencje nauczycielskie przyjmuje się klasyfikację W. Strykowskiego, który wyodrębnił następujące kompetencje nauczycielskie: kompetencje merytoryczne, psychologiczno-pedagogiczne, diagnostyczne, planistyczne 
i projektowe, dydaktyczno-metodyczne, komunikacyjne, medialne i techniczne, kontrole i ewaluacyjne, oceny programów i podręczników szkolnych oraz kompetencje autoedukacyjne (autokreacyjne).

Podstawowymi kompetencjami jakie powinien posiadać nauczyciel są kompetencje merytoryczne, związane z treściami nauczania danego przedmiotu. Kompetencje merytoryczne to takie kompetencje, które nauczyciel opanował w związku z treściami nauczania swojego przedmiotu. Odnoszą się one do bloków przedmiotowych oraz określonych ścieżek edukacyjnych. Kompetencje merytoryczne są nabywane w trakcie studiów danego przedmiotu, jak również poprzez dalsze samokształcenie nauczyciela. Nabycie kompetencji merytorycznych pozwala na ustrukturalizowanie materiału, podział tego materiału na części, które są ze sobą powiązane w obrębie danego przedmiotu, jak i między innymi przedmiotami. Przygotowanie merytoryczne nauczyciela powinno wykraczać znacznie poza materiał zawarty w podręczniku szkolnym, a to dlatego, że korelacja międzyprzedmiotowa pozwala na poznanie przez ucznia holistycznej wiedzy o świecie. Istotne jest ciągłe samokształcenie nauczyciela, zdobywanie wiedzy monografii, podręczników, literatury popularnonaukowej, artykułów z czasopism.

Ważna jest również samodzielna refleksja nad stanem posiadanej wiedzy, nasze osobiste przemyślenia i doświadczenia poniewaz one wzbogacają światopogląd nauczyciela. Kompetencje merytoryczne to tzw. kompetencje kluczowe, ponieważ od nich zależy to, z jaką swobodą nauczyciel dobiera zagadnienia związane z przedmiotem nauczania. Te kompetencje wpływają na dobór rozwiązań metodycznych, które są stosowane na lekcjach i są bardzo ważne podczas przygotowywania treści, jakimi będą wypełnione lekcje.

Równie ważne są kompetencje psychologiczno-pedagogiczne. Nauczyciel musi posiadać ogólną wiedzę psychologiczną i pedagogiczną. Ta wiedza pozwoli nam na odpowiednie działania diagnostyczne, terapeutyczne, dydaktyczne i wychowawcze. Istotne jest posiadanie wiedzy z zakresu psychologii rozwojowej i wychowawczej. Zakres tych kompetencji jest bardzo, bardzo obszerny, gdyż odnoszą się one do psychologicznych koncepcji funkcjonowania człowieka, do koncepcji uczenia się (behawioryzmu, kognitywizmu i humanizmu), oraz do podstawowych zasad kształcenia i wychowania.

Na każdym etapie rozwoju uczniowie mogą borykać się z określonymi problemami rozwojowymi. Nauczyciel ma za zadanie pomóc im się z nimi uporać dlatego, współczesny nauczyciel powinien posiadać wiedzę psychologiczną dotyczącą rozwoju poznawczego, społecznego i emocjonalnego dzieci i młodzieży. Pedagogika, i psychologia rozwojowa stanowią specyficzny rodzaj wiedzy, która jest pożądana przez nauczyciela do prawidłowego budowania relacji z uczniem.

Konieczne we właściwej postawie wobec wychowanków jest odrzucenie wszelkich schematów, a więc wszechstronnej dominującej postawy nauczyciela i podporządkowanego mu ucznia. Ważne jest podmiotowe traktowanie ucznia, jako jednostki twórczej, indywidualnej, spontanicznej i  niepowtarzalnej. Takie traktowanie ucznia, z życzliwością, pozwoli poznać jego problemy, wsłuchać się w jego potrzeby, pomagać mu rozwiązywać te problemy, a przede wszystkim odkrywać w nim to co jest wartościowe.

Nieodłącznym elementem edukacji jest diagnoza psychologiczno-pedagogiczna. W kontekście tej diagnozy wyróżnia się kompetencje diagnostyczne nauczyciela. Diagnozę psychologiczno-pedagogiczną stosuje się praktycznie wobec wszystkich dzieci, zarówno wobec uczniów, którzy przejawiają szczególne potrzeby edukacyjne o różnym charakterze i nasileniu, jak również wobec dzieci najzdolniejszych. Obszar prowadzenia diagnozy psychologiczno-pedagogicznej jest również bardzo szeroki, uwzględnia zarówno diagnozę i terapię ucznia dyslektycznego, ucznia z problemami emocjonalnymi, ucznia z ADHD, ucznia będącego ofiarą przemocy domowej czy rówieśniczej, jak również diagnozę mającą na celu rozwijanie inteligencji emocjonalnej uczniów, asertywności czy empatii.

W obrębie diagnozowania mieszczą się cechy rozwojowe ucznia i cechy indywidualne, a więc takie jak: inteligencja, zainteresowania, styl poznawczy, poziom aspiracji,  czy też motywy uczenia się. Obok nich wymienia także: środowisko społeczno-wychowawcze, rodzinę oraz grupy rówieśnicze. Warto zwrócić uwagę na diagnozowanie inteligencji ucznia. Diagnoza inteligencji ucznia daje możliwości zindywidualizowanej i efektywniejszej pracy dydaktyczno-wychowawczej.

Kolejną grupą kompetencji są kompetencje planistyczno-projektowe. Działalność dydaktyczna i wychowawcza nauczyciela powinna być celowa, dobrze zorganizowana, zaplanowana i zaprojektowana. Kompetencje planistyczne i projektowe odnoszą się zatem do opracowywania planów, programów i projektów podejmowanych działań dydaktycznych i wychowawczych, jak również planowania i projektowania scenariuszy lekcyjnych. Odpowiednio zaplanowane działania dydaktyczne i wychowawcze, nie tylko wprowadzają porządek w procesie kształcenia, ale motywują uczniów i pozwalają kontrolować ich rezultaty. Z tymi kompetencjami ściśle wiążą się także kompetencje dotyczące oceniania podręczników i programów szkolnych.

Wybór odpowiedniego podręcznika do nauki jest bardzo, bardzo ważny, dlatego, że na wybranym raz podręczniku będziemy pracować przez cały rok. W oparciu o ten podręcznik będziemy planować jednostki lekcyjne i metodyczne. Kompetencje oceniania są niezmiernie ważne w zmieniającej się szkole. Nauczyciel powinien oceniać treści zawarte w podręcznikach, jak również samodzielnie tworzyć lekcje w oparciu o zawartą w nim wiedzę. Ocenianie i tworzenie programów i podręczników szkolnych odbywa się w kilku płaszczyznach: merytorycznnej i formalnnej (zgodnej z podstawą programową), psychologiczno-pedagogicznej (uwzględniającej procesy uczenia się i różnice indywidualne uczniów), metodycznej i konstrukcyjnej (dotyczącej znajomości zasad budowania programów), ewaluacyjnej (która odnosi się do umiejętności ustanawiania kryteriów i posługiwania się narzędziami oceny).

Bardzo ważna jest zatem wiedza o tym, jakie cechy powinien posiadać dobry podręcznik (informacyjne, motywacyjne, ćwiczeniowe, transformacyjne, kontrolno-korektywne i samokształceniowe). Dzięki kompetencjom dotyczącym oceny podręczników i programów szkolnych nauczyciel potrafi aktualizować i uzupełniać zawarte w podręcznikach o nowe informacje.

Równie ważne są kompetencje dydaktyczno-metodyczne. Są niezbędne do prowadzenia zajęć lekcyjnych. Znajomość zasad, technik, metod, różnych środków i materiałów dydaktycznych jest niezbędna do realizacji procesu kształcenia. Owe metody, techniki i materiały dydaktyczne wspomagające nauczanie pozwalają na realizację celów zajęć i charakteru materiału nauczania, dostosowując je do właściwości i możliwości edukacyjnych uczniów. Kompetencje dydaktyczno-metodyczne można określić jako kompetencje niezbędne do prowadzenia zajęć szkolnych. Nauczyciel powinien znać najważniejsze metody nauczania: metodę problemową, ćwiczenia, warsztaty, pracę z tekstem, pracę z komputerem, dyskusję, analizę przypadków, burzę mózgów, inscenizację, dramę, odgrywanie ról, karty pracy, metodę projektów, mapy mentalne, linię czasu. Znajomość różnorodnych technik nauczania pozwala na urozmaicanie procesu nauczania i ciągłe motywowanie ucznia do nauki.

Oprócz wymienionych już kompetencji nauczyciel powinien również posiadać kompetencje komunikacyjne. Kompetencje komunikacyjne są istotne w porozumiewaniu się nauczyciela z uczniami, a także rodzicami, innymi nauczycielami i innymi pracownikami szkoły. Kompetencja komunikacyjna to również świadomość, że komunikatem jest wszystko to co mówimy, pokazujemy, robimy, a więc każde nasze zachowanie. Komunikaty jakie kierujemy do innych określają charakter relacji. Nauczyciel powinien stosować zarówno komunikaty pośrednie, jak i bezpośrednie, sygnały werbalne i niewerbalne. W komunikacji z uczniem oprócz komunikatu słownego istotna jest również mimika, pozycja ciała, gestykulacja, ton głosu, wzrok i dystans przestrzenny.

Żyjemy w społeczeństwie informatycznym dlatego współczesny nauczyciel powinien posiadać również kompetencje informatyczno-medialne. Kompetencje medialne odnoszą się do organizacji pracy dydaktyczno-wychowawczej w aspekcie sprawnego wykorzystywania przez nauczyciela najnowszych technologii. Współczesny nauczyciel ma niezwykle trudne zadanie bowiem nie tylko sam musi się odnaleźć w społeczeństwie informacyjnym i w zmieniającym się technologicznie świecie, ale przede wszystkim powinien wpływać na rozwój informacyjny młodego pokolenia. Istotne w zawodzie nauczyciela staje się więc to, aby wypracować pewne kreatywne wzorce funkcjonowania w rzeczywistości, która dopiero powstaje. W rozumieniu W. Strykowskiego kompetencje medialne można podzielić na: (1) harmonijną kompozycję wiedzy, rozumienia, wartościowania i sprawnego posługiwania się mediami, (2) uświadomione umiejętności odbioru komunikatów, ich tworzenia oraz wykorzystania urządzeń medialnych do realizacji zadań poznawczych, jakie podejmuje człowiek. Autordzieli kompetencje medialne na kompetencje o charakterze intelektualno-kulturowym, będące przygotowaniem do krytycznego odbioru komunikatów medialnych oraz kompetencje o charakterze techniczno-praktycznym, stanowiące sprawne posługiwanie się mediami, jako narzędziami pracy intelektualnej, komunikowania i uczenia się. (W. Strykowski, 2003)

Dobrze zorganizowany proces nauczania zakłada również ewaluację, a więc badanie i ocenę przyswojonych treści i umiejętności uczniów. Ewaluacja powinna być równie istotna jak sam proces kształcenia, bowiem pozwala nauczycielowi określić dalsze kroki i zredukować ewentualne niepowodzenia i braki edukacyjne. Kompetencje w zakresie oceny i ewaluacji wykraczają znacznie poza sam proces kształcenia, bowiem odnoszą się również do mierzenia jakości pracy szkoły, organizacji przebiegu i efektów kształcenia i wychowania, jak również zarządzania szkoju nauczyciela niemniej istotne od podstawowego przygotowania zawodowego jest samokształcenie i poszerzanie swoich kompetencji zawodowych we własnym zakresie. Toteż ostatnią grupę stanowią kompetencje autokreacyjne. Poprzez samodoskonalenie rozumie się dokształcanie, doskonalenie swojego warsztatu pracy, udział w badaniach pedagogicznych (naukowych i metodycznych), uczestniczenie w stowarzyszeniach i spotkaniach nauczycielskich, wymienianie się doświadczeniami z innymi nauczycielami, a także podejmowanie własnych innowacyjnych działań pedagogicznych.


 Cechy osobowościowe nauczyciela



Poza kompetencjami nauczycielskimi istotne są również cechy osobowości nauczyciela. Kompetencje nauczyciela wiążą się również z cechami osobowości. Cechy osobowościowe nauczyciela rozpatruje się jako cechy psychologiczne czyli odnoszące się do wartości osobistej nauczyciela i stosunku do własnej osoby, cechy pedagogiczne czyli te, które są stosunkiem nauczyciela do uczniów i cechy społeczne dotyczące postaw społecznych nauczyciela wobec świata.

Bardzo ciekawy artykuł na ten temat napisała doktor Sabina Lucyna Zalewska z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego pt.: “Osobowościowe kompetencje nauczyciela”. We wspomnianym artykule autorka przytoczyła badania prowadzone przez Franciszka Dykę, który badał jak nauczyciel jest postrzegany w oczach uczniów. Zauważył że uczniowie zwracają uwagę na liczne pozytywne cechy nauczyciela między innymi na: wysoką kulturę osobistą, na kulturę języka, serdeczność, sprawiedliwość oceniania, umiejętność rozwiązywania konfliktów, a także wiedzę nauczyciela o rozwoju psychofizycznym uczniów, zaburzeniach jak i problemach z jakimi się borykają. Z badań wynika jak ważne są kompetencje psychologiczno-pedagogiczne oraz cechy osobowościowe nauczyciela w pracy zawodowej. W oparciu o badania Franciszka Dyki powstała uproszczona klasyfikacja nauczycieli oceniających, której dokonali w badaniach uczniowie. Uczniowie sklasyfikowani nauczycieli następująco:

  • Teoretyk – ciągle studiuje bada, poznaje wszelkie zasady i metody oceniania;

  • Działacz – oddania praktycznie kiedy się da i wszystko co się da;

  • Tajniak – tylko on zna tajemnice tego, co, gdzie, kiedy i u kogo ocenia;

  • Spiskowiec – stale przygotowuje reformę lub rewolucję oceniania;

  • Filozof – wie, że nic nie wie o ocenianiu.

Podobną klasyfikację stworzył Taraszkiewicz klasyfikując nauczycieli według ich narracji. Wyodrębnił on następujące typy:

  • FILOZOF – „Wiem, że nic nie wiesz”;

  • RENTGEN – „Widzę, że nic nie wiesz”;

  • HAMLET- „Więc – wiesz, czy nie wiesz?”;

  • ESTETA- „Człowiek, który tak wygląda, w ogóle nie powinien zabierać głosu”;

  • PESYMISTA- „I tak się niczego nie nauczysz”;

  • ENCYKLOPEDYSTA- „Zmieniasz kolejność wyrazów. Powtórz jeszcze raz dokładnie”;

  • PERFEKCJONISTA- „Dobrze, ale mogłoby być lepiej”;

  • HUMANISTA- „No, może będzie z ciebie człowiek”.



    Warto zadać sobie pytanie:
    Jakim jestem nauczycielem?
    Jak oceniam swoich uczniów i jak sprawdzam efekty kształcenia?
    Jak postrzegają mnie uczniowie?



Warto zwrócić uwagę na ogromny zakres kompetencji składających się na zawód nauczyciela. Temat kompetencji nauczycielskich jest wciąż żywy i stale podejmowany, ponieważ ich zakres wciąż jest poszerzany. Chciałabym zwrócić szczególną uwagę na kompetencje informatyczne i medialne oraz autokreacyjne, bowiem są one ważne ze względu na reformy edukacji i rozwój nowych technologii. Z mojego punktu widzenia są one niezbędne do pełnienia roli nauczyciela we współczesnej szkole, dlatego szczególnie tym kompetencjom powinniśmy poświęcić więcej uwagi.

Pobierz infografikę i tabelę nauczycielskich kompetencji miękkich i twardych

Literatura:

  1. Dudzikowa M., Kompetencje autokreacyjne młodzieży szkolnej, [w:] Edukacja – Technologia kształcenia – Media, Poznań 1993.
  2. Dudzikowa M., Kompetencje autokreacyjne – czy i jak są możliwe do nabycia w toku studiów pedagogicznych, [w:] Ewolucja tożsamości pedagogiki, Kwiatkowska. (red.), Warszawa 1994, s. 200.
  3. Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku, red. T. Pilch, t. IV, Warszawa 2004, s. 693.
  4. Furmanek W., Kompetencje-próba określenia pojęcia, Edukacja Ogólnotechniczna 7/1997, s. 14.
  5. Hojnacki, Pokolenie m-learningu — nowe wyzwanie dla szkoły, „E-mentor” 2006, nr 1 (13), s. 26.
  6. Janus-Sitasz A., Każde dziecko jest inne, [w:] P. Huget, Od dzieciństwa ku młodości. Psychologiczno-pedagogiczne podstawy nauczyciela polonisty, Kraków 2007, s. 9-10.
  7. Jeruszka U., Kompetencje. Aspekty teoretyczne i praktyczne, Warszawa 2016, s. 7.
  8. Kossowska M., I. Sołtysińska, Szkolenie pracowników a rozwój organizacji, Kraków 2002.
  9. Krasowicz-Kupis G., Wiejak K., Gruszczyńska K., Katalog metod diagnozy rozwoju poznawczego dziecka na etapie edukacji przedszkolnej i wczesnoszkolnej, Warszawa 2015, s.7.
  10. Lubina E., Wirtualne społeczności edukacyjne — charakterystyka roli nauczyciela w ich tworzeniu i rozwijaniu, „E-mentor” 2005, nr 5(12), s. 52.
  11. Muchacka B.,  Szymański M., Kompetencje jako transgresyjny potencjał nauczycieli, [w:] Nauczyciel w świecie współczesnym, red. M. Szymański, B. Muchacka, Kraków 2008, s. 41–43.
  12. Prensky M. , Digital Natives, Digital Immigrants, cyt. za: A.Cichocki, Wymiary kompetencji informacyjno-medialnych nauczyciela, [w:] Media elektroniczne w życiu dziecka w kontekście wartości wychowawczych oraz zagrożeń,J. Izdebska (red.), Białystok 2008, s. 163.
  13. Skrzypczak. Podręcznik szkolny. Wymagania, ocenarozbudowa, metodyka stosowania. Poznań 2003.
  14. Sołtys D., Szmigel M. K., Doskonalenie kompetencji nauczycieli w zakresie diagnozy edukacyjnej, Kraków 1997.
  15. Stech K., Kompetencje zawodowe nauczyciela – spojrzenie na problem, [w:] K. Ferenz, E. Kozioł (red.), Kompetencje nauczyciela wychowawcy, Zielona Góra 2002, s. 11–20.
  16. Strykowski W., Strykowska J.,  Pieluchowski J., Kompetencje nauczyciela szkoły współczesnej, Poznań 2003, s. 22–31.
  17. Szymczak J., O nauczycielu słów kilka… czyli wyjątkowość osoby nauczyciela, Forum Dydaktyczne: przeszłość, teraźniejszość, przyszłość, 2007, Numer 2, s. 37-44.
  18. Wosik-Kawala D., Zubrzycka-Maciąg T., Kompetencje diagnostyczne i terapeutyczne nauczyciela, Kraków 2011.
  19. Zalewska, S. L., Osobowościowe kompetencje nauczyciela, dostęp: http://www.sabinaza..lewska.pl,  18.03.2018.
  20. Zbróg Z., Kaleta-Witusiak M., Walasek-Jarosz B., Kompetencje nauczyciela w zakresie sprawnego prowadzenia lekcji, Kielce 2013, s.5 .

Autorka bloga: Kinga Mzyk

Hej! Cieszę się, że przeglądając internet trafiła/eś na mój blog. Mam nadzieję, że powyższy artykuł był dla Ciebie przydatny. Masz pytania? Proszę zadaj je w komentarzu. Będzie mi miło, jeśli zostawisz po sobie jakiś ślad, podzielisz się opinią, uwagą, spostrzeżeniami lub swoim doświadczeniem. Masz jakiś problem z Wordpressem? Szukasz konkretnych rozwiązań edukacyjnych? Aplikacji, programów lub szkoleń z praktycznego wykorzystania nowoczesnych technologii w edukacji? Świetnie trafiłaś! Z przyjemnością nawiążę z Tobą współpracę. Napisz do mnie na adres: kontakt@kingamzyk.pl lub zadzwoń 889 252 463.

Dodaj komentarz

avatar
  Subscribe  
Powiadom o
Close Menu
×

Koszyk